Kelamda zaman problemi

Özet

Bu tez giriş ve üç bölümden oluşmaktadır. Tezin amacı kavramsal boyutta ve ilişkili olduğu itikadî esaslar bakımından zamanın kelamî düşüncede ortaya çıkardığı problemleri tespit etmek ve bu problemler hakkında kelamcıların geliştirdikleri çözüm ve cevapları ortaya koymaktır. Tezin giriş kısmında zaman kavramının tanımına, zaman anlayışının şekillenmesine etki eden asıllar ve buna bağlı olarak tartışılan meselelere yer verilmiş ve bunun felsefî ve kelamî düşünceye yansımaları olduğundan bahsedilmiştir. Birinci bölümde zaman kavramının felsefî temellerine atıf yapılmış, Platon ve Aristo'nun zaman anlayışları ayrıntılı şekilde incelenmiştir. Platon ve Aristo'nun benimsediği zaman anlayışının İslam felsefesine yansımaları ise Kindî, Fârâbî, İbn Sînâ, Ebu'l-Berekât el-Bağdâdî ve İbn Rüşd üzerinden takip edilmiştir. Sonrasında Yunan felsefesi ve İslam felsefesinde kabul gören zaman anlayışları kelamî prensipler açısından gözden geçirilmiş, kelamda söz konusu zaman anlayışlarına verilen cevaplara ve kelamcıların felsefî kültürden de faydalanarak inşa ettikleri zaman anlayışlarına, Ebu'l-Huzeyl el-Allâf, Eş'arî, Gazzâlî, Fahreddin er-Râzî ve Cürcânî gibi isimlere değinilerek yer verilmiştir. İkinci bölümde varlık-zaman ilişkisi âlem kavramı merkeze alınarak işlenmiştir. Varlık-zaman ilişkisine dair yine öncelikle felsefî kültürde öne çıkan atomcuların, Aristo'nun ve Plotinos'un âlem anlayışları değerlendirilmiş, Yunan felsefesinde öne çıkan varlık tasavvurlarının İslam felsefesine yansımaları Kindî, Fârâbî ve İbn Sînâ üzerinden okunmuştur. Varlık-zaman ilişkisi hakkında kelamî yaklaşım şeklinin temel unsurları belirtilerek kelamın felsefî düşünceden beslendiği ve felsefî düşünceye karşı çıktığı konu ve meseleler ortaya konulmuştur. Üçüncü bölümde ilahi varlık-zaman ilişkisi değerlendirme konusu yapılmıştır. Zâtı gereği hem felsefî hem de kelamî açıdan ezelî olduğu kabul edilen ilahi varlığın zaman karşısındaki konumunun izahına dönük yaklaşımlar zikredilmiştir. Ayrıca ilahi varlığın zâtına ait sıfatların hâdis ve zamansal alana taalluk etme biçimi üzerinde durulmuştur.