Muʻtezile'nin beş esası'nın oluşum süreci : Josef van Ess Bağlamında

Muʻtezile’nin Beş Esası’nın Oluşum Süreci: Josef van Ess Bağlamında Muʻtezile, kelâm tarihinde önemli bir konuma sahiptir. Onlar, faaliyetleri ve akla verdikleri değer sayesinde kelâm sisteminin gelişmesine büyük katkı sağlamışlardır. Geniş bir fikrî yapıya sahip olan bu ekolün görüşleri, el-uṣūlu’l-ḫamse olarak isimlendirilen beş esas etrafında toplanmıştır. Genel kabule göre bu ilkeler, Ebu’l-Huẕeyl (ö. 227/ 841) döneminde gündeme gelmişti. Biz bu çalışmamızda Muʻtezile’nin oluşumundan önceki devirden başlayarak ilkelerin arka planını incelemeye ve Ebu’l-Huẕeyl öncesi Muʻtezilî düşünürler nazarındaki önemini tespit etmeye çalıştık. Böylece bu ilkelerin oluştukları ortam da netlik kazanacaktır. Bunları, ünlü Alman kelâm tarihçisi Josef van Ess’in çalışmaları, derleme ve değerlendirmeleri çerçevesinde yapmaya çalıştık. Ömrünün büyük kısmını İslâm düşünce tarihi üzerine araştırmalara ayırmış olan van Ess, şaheser olarak kabul edilen Theologie und Gesellschaft isimli eserinde erken dönem kelâm düşüncesini yeniden inşa etmeye çalışmıştır. Tezimiz giriş, iki bölüm, değerlendirme ve ekler olmak suretiyle beş kısımdan oluşmaktadır. Giriş kendi içinde üç kısma ayrılmaktadır: 1. çalışmamızın öneminin ve metodunun takdimi, 2. Josef van Ess hakkında bilgiler ve 3. Muʻtezile’nin beş esasıyla ilgili kavramsal bir tetkik. Birinci bölümde beş esasa dâhil olan unsurların siyasî ve fikrî arka planı, mukayeseli olarak incelenmiştir. İkinci bölümde Ebu’l-Huẕeyl öncesi Muʻtezilî âlimlerin görüşleri, el-uṣūlu’l-ḫamse bağlamında ele alınmıştır. Bu bölümlerden elde ettiğimiz bilgiler ise, sonuçta değerlendirilmiştir. Eklerde Josef van Ess hakkında dokümanter bilgiler yanında konumuzla alakalı ek malumatlar yer almaktadır. tezile, el-uṣūlu’l-ḫamse, tevhîd, adalet, Josef van Ess